Antahkarana
2021 - 2023
“Antaskarana (of Antahkarana) – the path that lies between thy Spirit and thy self . . .” (“The Voice of the Silence” H.P.B.)
Antaskarana I, II, III & IV - Four drawings commissioned by The Ketelfactory,
Schiedam, for the farewell exhibition De Reis, 2021–2022
Een voetreis naar de top
Ingrid van Santen
De monumentale tekeningen van Elsa Hartjesveld prikkelen de zintuigen. Zij veroorzaken niet alleen optische verwarring, maar zijn bovenal een ruimtelijke beleving. De aanwezigheid van dubbele trappen in de Ketelfactory als onderdeel van een spiegelend gebouw versterken deze ervaring. Op basis van deze architectonische symmetrie koos Hartjesveld voor enkele plekken in het trappenhuis. Twee op de bovenste etage en twee halverwege de trappen. De bezoeker klimt naar de top om na deze fysieke inspanning oog in oog te staan met één van haar werken. Hier ontvouwt zich een indringend en suggestief uitzicht. Zij noemt het een paradox dat zij de grootsheid van het onzichtbare in haar tekeningen zichtbaar wil maken.
Het bovenpersoonlijke staat centraal in deze serie tekeningen en zij maken deel uit van haar innerlijke reis en ontwikkeling. Voordat ze aan de monumentale tekeningen begon maakte zij een reeks kleine zwart-wit tekeningen met de cirkel als uitgangspunt. Bolle vormen die zich als constellaties manifesteren, zwevend of draaiend in het universum. Verhoudingen tussen donker en licht, buiten- en binnenruimte, vorm en niet-vorm maken deel uit van een intrigerend visueel spanningsveld. Het diepe zwart is laag voor laag opgebouwd en was door het gebruik van zeer dunne vulpotloden een langdurig proces. Door eindeloze herhalingen van bepaalde tekenbewegingen ontstond een zekere ritmiek, die zij als meditatieve concentratie ervoer. Het kunstwerk als intermediair tussen de materiële en geestelijke wereld. Elsa Hartjesveld is diepgaand geïnteresseerd in de immateriële aspecten van de zichtbare vormen. Voor het creatieve proces zijn de verbindingen en kanalen die de energie doen stromen essentieel. Als zij met haar innerlijk zintuig hierop kan afstemmen en ermee kan samenvallen, ontstaat het beeld dat zij beoogt.
Ruimtelijke verhoudingen staan centraal, ook in de bijna drie meter hoge verticale tekeningen. Zoals de dubbele trappen zich spiegelen, zo spiegelen de tekeningen zich. Vorm en niet-vorm krijgen hier gestalte. Net als bij de kleine tekeningen speelden herhalingen in het creatieve proces een grote rol. Geen ritmische bewegingen vanuit de pols, maar vanuit de schouder, want dit formaat vraagt om andere gebaren. Het siberische krijt werd vervolgens uitgewreven waardoor een diepe fluweelachtige uitstraling kon ontstaan. Doorgaans zijn er geen randen of scherpe begrenzingen, want de overgang is subtiel. Men ondergaat de zuigende kracht van het diepe zwart dat wijkt of zich juist wil sluiten. De werken vragen om geconcentreerde aandacht, zodat de zeggingskracht van het werk zichtbaar en voelbaar kan worden. In de filosofie wordt dit ook wel ‘de kracht van begeestering’ genoemd. In de klassieke wereld functioneerden de Muzen als verwekkers van die krachten: zij inspireerden kunstenaars die het aan de toeschouwers overdroegen via hun werk.
De tekeningen die Elsa Hartjesveld voor de Ketelfactory maakte geven hun geheimen niet zomaar prijs. De suggestieve ruimtes op papier blijven in zekere zin een mysterie. Ze ontstijgen de materie waaruit ze zijn ontstaan en nodigen uit tot een meer transcendente ervaring.
Ingrid van Santen
Citaat van Plotinus (Griekse wijsgeer 3e eeuw) over De vormeloze wereld
‘De oorsprong van alles moet vormloos zijn – vormloos niet omdat de gedaante ontbreekt, maar omdat het vormloze ook de ware bron is van gedaanten die je je alleen maar voorstelt.’
Wassily Kandinsky (1866 – 1944) uit Über das Geistige in der Kunst (1911)
‘Alleen de vorm – hetzij als afbeelding van een al dan niet reëel object, hetzij als louter abstracte begrenzing van een ruimte, van een vlak – kan een zelfstandig bestaan leiden. De kleur kan dit niet. De kleur kan zich niet in het grenzeloze uitstrekken.’
at The Ketelfactory & at Profilex, Amsterdam, a new frame for a new owner
16 oktober 2021 - 20 februari 2022
Na 12,5 jaar komt er begin 2022 een einde aan het bestaan van De Ketelfactory te Schiedam. De projectruimte voor beeldende kunst, waar meer dan 60 kunstenaars werden ‘gevierd’ met een expositie, videoportret, distillatie en publicatie, sluit haar deuren. Vele bezoekers vonden een weg naar de exposities in het karakteristieke pand aan de Hoogstraat waar zij schoonheid, reflectie en bezinning kregen aangeboden.
De tentoonstelling De Reis markeert het einde van het bestaan van De Ketelfactory. Een tentoonstelling met veel kwetsbaar en tot bezinning stemmend werk van kunstenaars als Arita Baaijens, Wineke Gartz, Elsa Hartjesveld, Aldo Hoeben, Ton van der Laaken, Roland Schimmel, Winnie Teschmacher, Kim Everdine Zeegers en vele anderen..
